Añata par d’atra he prebato d’aprender prous luengas, a ormino con no guaire esito, ta que estar fullastre. Bi abió una que aprendié per a fuerza, bi abió unatra que estudié per goyo.
A mia estata en Portugal per bellas añatas m’acomisó a más d’estudear bien o portugués, tamién a charrar-lo, replecar-lo e aimar-lo. Bi Amenisté conoxer muito bien ixe parlache, t’asinas, capuzar-me-ne en una soziedá que no yera ra de yo, en un país d’otri con chens prou esferéns que no yo.
Replequé o luenguache, sí, pero a o inte comprendié a els que lo fablaban. Entrepitié grazias a el, as suyas personalidaz, os costumbres, a suya istoria, o suyo carauter. Pero o mio filo de bita yera escrito: «en que me bague, me’n tornaré ta ra tierra que me biyó naxer» remedaba barucosa. E un día, emborbozé cataticos, familia e sayos e me’n i torné.
Dezidié allora estudear a nuestra luenga, la de toz. Me remeré milenta parolas cuasi xublidatas… a pocha, l’orache, sincusas, pozal, chupir, chipiar, rustir, farnaqueta, moñeta, embolicar, esbafada, boira, royo, ninona, zagala, mesacha, pueyo, ferranca, tallada, puyar, tornar, china-chana, ababol, nuble, lifara, a colicas, agudo, büega, forno, fresquera, chabalín, fogaril, chaminera, colla, recua, chobenalla, modorrera, dobineta, algarada, lamins, calaxo, almario, bandiador, esbarizaculos, birabolas … Un borguil de parolas que fébanos serbir en casa nuestra sin saper guaire bien que ixa yera ra mia luenga, la de mi mai, a d’os lolos.
Afundé en a suya gramatica y escubillé un fundo ligallo con o portugués, dos fablas tan lexanas, tan luens, con desinfinitas semellanzas, «a minha mai falaba em portugués», » a mia mai charraba en aragonés»; «quarto para as oito», » una cuartalada t’as ueito».
Que me se yo de parolas podeba capir, traduzir no más con os alazez d’o portugués, que me se yo de esprisións podeba acatar, que me se yo de trazas gramaticals. Fainas que parixeban embolicatas se’n feban fázils, igual que en o portugués – prexinaba yo.
Rai os kilometros de largaria entre la una e l’atra , a luenga yera parellana. Ixo me fazió discurrir qu’encara que bi ha culturas que mos parixen muito esferéns, a la fin toz nusatros tenimos un orichen conchunto, os biellos estachers d’a mechana iberica. Els mos amprón una cultura, nusatros semos els escomendatos d’abentar-la ta os nuestros fillos. Yo miraré de fer-lo, e ta ixo tos conbido a leyer iste poema de Saramago, profés en luenga aragonesa:
Laberinto
En yo te tresbato, aparixión nueiturna en ista selba de follas, en ista ausenzia, en a boireta grisa d’a largaria,
en o luengo corredor de puartas falsas.
De tot se fa cosa, e d’ixa cosa, d’ixe cuerpo bibo ascape se plena, como islas d’o suenio entre o zuño flotan, en l’alcordanza que i torna.
En yo te tresbato, digo, cuan a nuei sobre a boca s’amana a posar a estampeta d’a falordia que, dito, rechita
e se’n emborboza en os fumos d’o secreto
En chiros y entornallos que m’enuambran, en o ziego tastar con os uellos pataleros, ¿cuál ye d’o laberinto a gran puarta,
dó ro rayo d’o sol prene os trangos chustos?
En yo te tresbato, terne que terne, en yo te’n fuyo, en yo ro beire se’n esterreña, se’n fa micazas, Más cuan o cuerpo escatenato se’n creba
en tu burnio e salbo, en tu me i trobo.

