En ista entrega comentaremos solo que dos capítols que ocupan zien pachinas.
O primero ye “Disgraziada ra col que se queda en o banquero”.
Charra d’os mozos e a suya obligazión de tener muller pa luego. O primer costumbre yera buscar nobia en o lugar, iste dito lo amuestra: A bida a perdiz, ande bibe muere (p. 149). Pascual la miró en Colungo, pero no s’olbida de ras casamenteras, que le’n ofrexeban en Suelbes, Paúles u Abargüela e d’atrás trazas de casorio, como os apañatos, que o dreito aragonés clama “a sobrebiens”, os de os biduos e as carnuzadas que les feban, u de ro que se clamaba “muller manifestada” cuan o casorio se feba d’amagatón, con nobios e dos testigos, ya que uno d’os dos ye refusato por a familia. A ros tions son alude o títol d’o capetulo, son a disgraziada col que se queda, e Pascual reconta bellos casos de tions, ta pasar a presumir de que él trigó a nobia solo, una mesacha de casa Rosa de Colungo. As capetulazions las fazioron o día de San Lorién, 10 d’agosto, a tornaboda con os bezins o 27 e casorio o 28.
O segundo capetulo ye “Cada persona semos un mundo y cada fogar una nazión”.
Aborda os treballos á comunal que se feban en o lugar, esplicando tot con gran detalle, asinas como a solidaridá que amanexeba cuan eba furtos, u cuan belún s’enforcaba, que en eba unos cuantos, sin olbidar l’umor dezindo que a comunal por inundazions en San Pelegrin, imposible, por o dito: San Pelegrín, puerto de mar, ni perro ni gato puede abitar, uno que’n abitó l’agua se lo llebó, y otro que’n abitará l’agua se lo llebará. (p. 176). Tamién charra d’as pezinas entre lugars e mesmo entre os abitadors de San Pelegrín por buegas, fer leña, regar, dentrar en bedaus u por ir zorros, más que más en romerías como Dulzis.
Iste ricuerdo leba á Pascual a zitar a oiconimia d’o suyo lugar e os motes d’os lugars d’o Semontano:
Y os d’Adagüesca, gabachos. Os de Güerta, berzeros, Os de Güera, zafumaus. Os d’Asque, asquerosos. Os de Bierge, sucarracristos; que yo no lo sé mu bien de qué les biene icho, pero me paize que les biene de que una bez comprón un Santo Cristo y lo engolbión n’una manta pa llebar-lo t’a ilesia, y resulta que como a pintura aún estaba fresca, pos que a borra d’a manta se les pegó n’a pintura, y iz que no se les ocurrió otra cosa que pretar-le fuego á o Santo pa sucarrar a borreta…Icho he sentiu. ( p. 187)
As fiesta son días en os cualos se pasan buenos momentos: romerías, casorios u cuan plegó ta San Pelegrín a pista forestal e ra luz. E ra fiesta de San Miguel, cuan s’afirmaban pastors, criaus, criadas e caseras, u San Bernabé, día gran d’os pastors u ros mercaus. Pascual s’alcuerda de ros que se feban en Balbastro: o primer sabado de cada mes, ta feriar tozinos, a Feria de San Esteban, ta feriar mulas e ros primeros días de setiembre ta feriar bacumen.Atras zelebrazions ocupan a luenga de Pascual como Nadal, a tradizión d’a tronca e os pastillos, os Reis, o Carnabal, con as charingas e mascaraus, San Chuan, con costumbres como replegar ontinas ta ra casa, atar nogueras u sanchuanar-se. E remata con iste pensamiento:
As chens, en a suya inoranzia, en sabeban más qu’aora…y de cudiar-sen…y as comidas más naturals…y baleban más as patatas de dinantes que les dabas á os tozinos que tos os fezagues d’aora. ¡Pa qué tanta cultura y tanta ostia!… Y tantos libros y tantas quincallas. Si o mundo ba t’atrás. (p. 239)


