A celebración d’o Nadal funde as suyas radices muito tiempo antes que no a cristiandat. De feito, ye relacionada con o fenomeno natural d’o ciclo solar, exactament con o solsticio. D’astí o dito “Yes mas curto que no o Día de Nadal”.
Totz os pueblos han celebrau d’una forma u atra os momentos d’equinoccio y solsticio a lo largo d’a historia. Ya os romanos celebraban bellas festividatz chusto antes d’o solsticio d’hibierno y en iste (Saturnalia y Brumalia). Yera un tiempo de goyo por rematar a epoca d’achique d’o día y o empecipie d’o suyo alargamiento. Atros pueblos como os chermanicos, feban festividatz con a mesma intinción en honor a os suyos dioses con o emplego de luces y arbols, d’an que procede l’arbol de Nadal. Istas celebracions relacionadas estreitament con a naturaleza se daban tamién en l’ambito pirinenco, y talment dillá d’iste, ista vegada con o elemento d’a Tronca u Tizón, ye dicir, trallo especial que s’alzaba pa a suya bendición y la d’a casa, y en cremar-se o Día de Nadal, as suyas cenisas se feban servir pa dar suerte a la casa u a os campos.
L’amaneixer d’o cristianismo no puet competir con tradicions fuertement enradigadas en as sociedatz europeas d’a epoca, y se veye obligau a adaptar-se-ie. Asinas pues, a fiesta romana clamada Natalis Solis Invicti (que desembolicará en a forma aragonesa Nadal) s’aproveita pa a celebración d’a naixencia de Cristo, asumindo os ritos y costumbres romanos y posteriorment chermanicos.
En Aragón no podeba estar d’atra forma, pero en estar un país construyiu en una expansión territorial dende o Pirineu enta o sud, en paralelo a o Principau de Catalunya, os costumbres d’iste s’esparden enta o sud con a suya chent y a suya luenga. De vez que l’aragonés y o catalán s’ixemenan por tot o territorio d’a Corona d’Aragón con as suyas chents, a tradición d’a Tronca lo fa tamién. Ista tradición, probablement enreligada a la folclor, a machia y a mitolochía pirinencas, ye atestiguada en diferents textos, como l’Octavario de Sant Chuan Baptista d’Ana Abarca de Boleya (1679), u en o diccionario aragonés de Sieso de Boleya (1715) an que puet trobar-se a siguient dentrada: nadalero, trallo recio que en as aldeyas alzan pa a Nueit de Nadal.
En primeras ye una tradición tanto aragonesa como catalana, si no mas espardida, pero, igual como a luenga, en Catalunya s’ha conservau con mas exito que no en Aragón, an que dica hue s’ha conservau con vitalidat en as zonas vinculadas con a luenga aragonesa. Pero encara podemos replegar en atros puestos testimonios de personas que se fan alcordanza de diferents practicas quanto a la Tronca. Por eixemplo en a Comarca de Tarazona se reserva o millor trallo pa a Nueit de Nadal, u l’uso d’as cenisas pa bendecir a casa. En amaneixer nuevas tradicions (Reis, Papá Noel, betlems), a perda d’a sociedat tradicional de subsistencia, chunto a la luenga, y a disparición d’os fogarils tradicionals, han desembolicau en a perda d’a tradición.
Pero encara bi ha un repui pa conservar-la, y partiremos d’o que hue se tien. A tradición d’a Tronca u Tizón de Nadal se basa en a elección d’o millor trallo pa a Nueit de Nadal, o qual se bendiz pedindo a protección d’a casa pa dimpués cremar-la en Nadal y fer servir as suyas cenisas pa enriquir os campos u a casa. Ixa tradición, con as consabidas variants, sirve de base pa tot o territorio, encá que en a zona mas oriental se le anyade un ritual; se le fa cagar a o tizón diferents presents pa os ninos, tradicionalment lamins, lulos u mandarinas. Ista zaguer tradición no se sabe si estió cheneral de tot o territorio en o suyo día, estando substituyiu por as estrenas y atras tradicions, u no plegó a practicar-se-ne como tal.
En l’actualidat, quantos colectivos y asociacions miran de conservar y fomentar a suya celebración por tot Aragón.
Qualcunas d’as formulas de bendición (de vez que o mas viello u l’amo d’a casa ruixia con un porrón a tronca con un sinyalín de vin), u de fer cagar a tronca (fotendo-le trucazos os ninos pa que cague) son:
Buen tizón
buena casa
buena brasa
conserva a os amos d’ista casa.
Tizón de Navidat
tu yes o tronco d’a casa
por ixo yo bendizco
con vin ista troncada.
O primer trallo pa Tu
que tot lo navegas.
O segundo por nusatros
que nos des salut a espuertas.
O tercer pa que nieve
y se críen as cosechas.
O quarteno pa que as reses
no se desgracien ni mueran.
Y o cinqueno pa que a paz
nos espante toda guerra.
Bebe tizón
bebe porrón
tu por a boca
y yo por o garganchón.
Buen tizón, buen varón
buena casa, buena brasa
mantiene a paz en ista casa
y en totz os que i son.
Tronca, tronca de Nadal
caga turrons i pixa vin blanc.
Tronca de Nadal
pixa vin blanc
y caga turrón de marzapán.
Tizón, caga turrón…



